Podejrzewam, że większości czytelnikom klasyka literatury kojarzy się z ponadczasowymi dziełami o niezaprzeczalnych walorach estetycznych, albo przynajmniej z kanonem lektur szkolnych. A przecież historia literatury to całe spektrum najróżniejszych tekstów, powstałych od momentu, kiedy człowiek zdecydował się spisywać wymyślone historie, mocno upowszechnione z wraz możliwościami, jakie pojawiły się w efekcie rozwoju cywilizacji – czyli druku.
Na Serię Vintage wydawnictwa Wielka Litera trafiłem przypadkiem – przy okazji premiery powieści Ursuli Parrott Była żona. Przyznam – moją uwagę przykuła najpierw okładka, jak się okazało pochodząca z jednego z pierwszych wydań, zaraz potem geneza fabuły, wreszcie powracająca raz na jakiś czas moda na lekturę tej właśnie książki, ratującej jej autorkę od całkowitego zapomnienia. Projekt Wielkiej Litery koncentruje się na XX – wiecznej prozie budzącej emocje w momencie premiery, kontrowersyjnej lub z jakiegoś powodu uznanej za kultową, nierzadko jedynej wartej uwagi z dorobku danego autora lub autorki.
Była żona zabiera czytelnika do Nowego Jorku burzliwych lat 20. XX wieku. To w tej, dynamicznie się rozwijającej stolicy świata, Patricia i Peter, młodzi ludzie, tworzą na wskroś nowoczesne, otwarte małżeństwo. Swoboda obyczajowa, połączona z szalonym i w swej beztrosce również niebezpiecznym czasem sprzyjają dobrej zabawie, szczególnie wtedy, kiedy małżeństwo, po latach liczenia się z każdym groszem, zaczyna świetnie sobie radzić. Do czasu, kiedy Peter postanawia odejść, stawiając Patricię w konfrontacji z życiem singielki z odzysku, zmuszonej bezzwłocznie odnaleźć się w nowej rzeczywistości.
Wydana po raz pierwszy w 1929 roku powieść miała chyba wzbudzać kontrowersje i być może dlatego ukazała się anonimowo. Dziś opowieść o tak samo sympatycznej, co budzącej irytację brakiem zdecydowania Patricii, nie wywołuje skandalu, choć okazuje się prozą zaskakująco aktualną, skupioną na roli i miejscu kobiet w świecie. Z pozoru lekka i niepozbawiona humorystycznych akcentów, Była żona śmiało porusza trudne i kontrowersyjne tematy: śmierć dziecka, prawo do aborcji, kwestię uprzywilejowanej pozycji najbogatszych, czy drugorzędną rolę żony – na te kwestie Ursula Parrott zwraca baczną uwagę, kreśląc przy tym barwny świat Nowego Jorku epoki jazzu i prohibicji. Barwny, co nie oznacza, że przyjazny bohaterce czy innym kobietom.
W Posłowie do wydania z 1989 roku pióra syna autorki Marca Parrotta moża przeczytać, że powieść matki określa trafnym mianem prozy konfesyjnej, w dużym stopniu bowiem opowieść o młodziutkiej Patricii to historia samej autorki. Patricia to literackie alter ego Ursuli, pisarki swego czasu mocno zapracowanej, piszącej literaturę popularną, artykuły do prasy kobiecej i dbającej o swoje interesy dzięki sprzedaży praw do ekranizacji części tytułów. Z tą dbałością o finanse to może jednak pewne nadużycie, ponieważ, jak wspomina syn, matka wydawała pieniądze lekką ręką – nawet te, których jeszcze lub już nie miała. Była żona skupia się na tych kilku latach, kiedy i bohaterka, i autorka były młode, ambitne oraz miały więcej szczęścia niż zdrowego rozsądku; Marc Parrott wspomina jednak czas, kiedy jego matka popadła, najpierw w zapomnienie, potem także w biedę, a po dawnej sławie nie pozostało nawet wspomnienie.
Była żona jest więc nie tylko powieścią obyczajową z mocno podkreślonymi wątkami romansowymi, ale także opowieścią o kobiecej solidarności, przyjaźni oraz konieczności walki o równouprawnienie w patriarchalnym, nieprzyjaznym kobietom świecie. Jest także książka Parrott opowieścią o najwspanialszych czasach Nowego Jorku, miasta pięknych nowych drapaczy chmur, jazzu, lejącego się strumieniami alkoholu (tak, nawet w czasach prohibicji) i nieograniczonych możliwości dla tych, którym nie brakuje odwagi. To także, a może przede wszystkim, bardzo uczciwy wobec czytelnika, momentami bardzo osobisty i niepozbawiony nuty melancholii literacki manifest, którego tezy równie mocno wybrzmiewają dziś, co prawie sto lat wcześniej w momencie premiery. I chyba dlatego powieść frapuje, na długo po lekturze.
Informacje o książce
autorka Ursula Parrott
tytuł Była żona (Ex-Wife)
przekład Olga Dziedzic
Wydawnictwo Wielka Litera 2024
ocena 4+/6
egzemplarz własny