Wśród wielu książek, które od dawna czekają na swoją kolej, mam na półce dwie powieści Susanny Clarke. To Jonathan Strange i pan Norrell w efektownym wydaniu oraz Piranesi, o którym czytałem same zachwyty. Ta druga książka, napisana po wieloletniej przerwie, była jednym z najbardziej wyczekiwanych tytułów nie tylko wśród fanów szeroko definiowanej literatury fantastycznej. Brytyjska autorka, która publikuje rzadko, powróciła z powieścią skromniejszą objętościowo, lecz uderzającą niezwykłą głębią i poetyckim rozmachem. Piranesi to książka wymykająca się łatwym klasyfikacjom gatunkowym, łącząca w sobie elementy literatury pięknej i powieści fantastycznej, baśniowego realizmu magicznego oraz głębokiej refleksji filozoficznej. Już od pierwszych stron czytelnik zostaje wciągnięty do świata, który zachwyca swoją osobliwością, a zarazem wywołuje, wszechogarniający podczas lektury, niepokój.
Tytułowy bohater, Piranesi, zamieszkuje bezkresny, niesamowity budynek, który nazywa Domem. Budowla ta składa się z tysięcy sal wypełnionych różnorodnymi posągami; jej dolne poziomy nawiedzają potężne oceany i przypływy, podczas gdy górne gubią się w chmurach. Piranesi spędza dni na badaniu i skrupulatnym opisywaniu kolejnych komnat, wierząc, że oprócz niego i zmarłych w Domu przebywa tylko jedna żywa osoba – tajemniczy Ten Drugi, z którym spotyka się dwa razy w tygodniu. Rutyna bohatera, oparta na wdzięczności i harmonii z otaczającą go przestrzenią, zaczyna jednak ulegać erozji, gdy na horyzoncie pojawiają się ślady obecności trzeciej osoby oraz wzmianki o zapomnianej wiedzy.
Jaka dziwna i wspaniała jednocześnie była ta powieść! Już po kilku pierwszych stronach czytelnik doceni kunsztowny język (również przekładu) oraz misternie skonstruowany świat przedstawiony. Powieść przybiera formę dziennika Piranesiego, co pozwala spojrzeć na ten niezwykle tajemniczy świat oczami postaci może nieco naiwnej, ale w uroczy sposób, co obdarzonej empatią i niezwykłą spostrzegawczością. Język prozy Susanny Clarke jest precyzyjny, bogaty w stylizacje nawiązujące do dawnej literatury naukowej i przyrodniczej, co nadaje zapiskom bohatera posmak autentycznego świadectwa minionej epoki. Mimo chłodnego, uporządkowanego formatu notatek, w prozie autorki kryje się ogromny ładunek emocjonalny oraz niezwykła plastyczność opisów.
Jeszcze ciekawsza wydaje się być warstwa wyobrażeniowa Piranesi. Powieści budzi zachwyt swoją surrealistyczną i zarazem niezwykle spójną konstrukcją zarówno na poziomie języka, jak i fabuły. Clarke buduje atmosferę za pomocą działających na zmysły detali: szumu fal uderzających o marmurowe stopnie, zapachu wodorostów, odgłosów ptaków gniazdujących w ramionach kamiennych rzeźb czy zmieniającego się światła. Świat Domu staje się dzięki synestezji nie tylko tłem wydarzeń, ale wręcz samodzielnym bohaterem historii – przestrzenią sakralnego majestatu, która nie narzuca się czytelnikowi, lecz bardzo powoli odsłania swoje tajemnice.
Siłą tej książki jest także interpretacyjna wieloznaczność fabuły. Autorka podejmuje rozważania na temat samotności, natury ludzkiej pamięci oraz relacji człowieka z otaczającą go rzeczywistością. Powieść stawia w opozycji postawę Piranesiego, pełną zachwytu, szacunku i czci dla świata wokół, z bezwzględnym pragnieniem kontroli i megalomanią, reprezentowaną przez innych bohaterów. Clarke zadaje pytania o to, co tak naprawdę czyni nas ludźmi i jak odosobnienie wpływa na naszą percepcję rzeczywistości, unikając przy tym prostego moralizowania i pozwalając czytelnikowi na własne interpretacje wydarzeń, które w toku fabuły rozwijają się w zaskakującym kierunku.
Rzadko sięgam po reprezentowany przez powieść Susanny Clarke gatunek i być może dlatego Piranesi tak bardzo przypadł mi do gustu. Brytyjska pisarka przypomina współczesnemu czytelnikowi, że prawdziwa magia literatury tkwi w kreowaniu niepowtarzalnego klimatu i głębi emocjonalnej. Autorka stworzyła historię hipnotyzującą, wciągającą i głęboko poruszającą, do której chce się wracać myślami jeszcze długo po przeczytaniu. W mojej ocenie powieść zachwyci zarówno miłośników nastrojowego klimatu i tajemnicy, jak i czytelników poszukujących w literaturze piękna języka oraz dojrzałych, uniwersalnych treści.
Informacje o książce
autorka Susanna Clarke
tytuł Piranesi
przekład Wojciech Szypulski
Wydawnictwo MAG 2020
ocena 5/6
egzemplarz własny