Całkiem niedawno odświeżyłem sobie kilka klasycznych powieści, a wśród nich jedyną książkę spod pióra Emily Brontë. Długo zastanawiałem się, czy jest sens pisać cokolwiek o fabule, na temat której powiedziano już wszystko, a pewnie nawet jeszcze więcej. Ale ponieważ traktuję blog trochę jak czytelniczy pamiętnik, zdecydowałem, że i u mnie nie może zabraknąć tekstu o Wichrowych Wzgórzach. Powieść Emily Brontë to literacki majstersztyk, który w momencie publikacji wywołał skandal, a dziś uchodzi za jedno z najgłębszych studiów ludzkiej psychiki. Autorka, pisząc pod męskim pseudonimem, stworzyła dzieło całkowicie wykraczające poza ciasne ramy wiktoriańskiego moralizmu. To opowieść gęsta od emocji, w której surowa natura i pierwotne ludzkie popędy tworzą nierozerwalną całość, oferując całą gamę emocji oraz atmosferę tak duszną i magnetyczną, że trudno się od niej uwolnić nawet długo po przeczytaniu ostatniego zdania.
Fabuła, w sporym uproszczeniu, opowiada losach Heathcliffa, tajemniczego znajdy przygarniętego przez rodzinę Earnshawów, oraz jego niszczycielskiej więzi z Catherine Earnshaw. Ich dziecięca przyjaźń na mglistych wrzosowiskach Yorkshire przeradza się w toksyczną, niemal metafizyczną miłość, która zostaje przerwana przez społeczne konwenanse, dumę i błędne decyzje. Po latach upokorzeń Heathcliff powraca jako zamożny i bezwzględny człowiek, którego jedynym celem jest systematyczna, wieloletnia zemsta na rodach Earnshawów i Lintonów. Jego gniew zatruwa życie nie tylko bezpośrednich rywali, ale przenosi się na kolejne pokolenie, tworząc spiralę nienawiści w odizolowanym od świata gospodarstwie.
Największym zaskoczeniem, nawet przy powtórnej lekturze, jest jest bezkompromisowa szczerość pisarki w portretowaniu najciemniejszych zakamarków ludzkiej natury. Brontë nie próbuje stonować swoich bohaterów; ich egoizm, zawiść i pragnienie odwetu są przedstawione z niemal chirurgiczną precyzją, co nadaje opowieści niezwykłego realizmu psychologicznego. Konstrukcja narracji szkatułkowej, dzięki której historię poznajemy z relacji świadków – gospodyni Nellie Dean oraz nowego dzierżawcy Drozdowego Gniazda – Lockwooda – dodaje całości aury tajemnicy i subiektywizmu, zmuszając czytelnika do samodzielnej oceny moralności postaci.
Wichrowe wzgórza to prawdziwe literackie dziecko swojej epoki, dlatego tak łatwo dostrzec w fabule niesamowity związek między krajobrazem a stanem ducha bohaterów. Wrzosowiska nie są tu tylko tłem, ale aktywnym uczestnikiem zdarzeń – dzikim, nieokiełznanym i niebezpiecznym, dokładnie tak jak uczucia łączące Catherine i Heathcliffa. Fabuła wciąga, ponieważ operuje na motywach (a może i archetypach), które są ponadczasowe: walka o status, ból odrzucenia i niszczycielska siła obsesji. Taka tematyka sprawia, że powieść rezonuje w każdym pokoleniu, pozostając aktualnym ostrzeżeniem przed tym, co dzieje się z człowiekiem pozbawionym miłości.
Mimo dekad od napisania, Wichrowe Wzgórza do dziś zaskakują wysokim poziomem emocjonalnej brutalności, która dla części czytelników może okazać się po prostu zbyt przytłaczająca. W powieści trudno o postać, z którą można by się w pełni utożsamić lub którą dałoby się polubić w tradycyjnym tego słowa znaczeniu – niemal każdy bohater jest w jakimś stopniu skażony okrucieństwem. Ponadto, tempo akcji w drugiej połowie książki, skupionej na losach młodszego pokolenia, jest zauważalnie wolniejsze i z pewnością mniej intensywne niż elektryzujący, pierwotny konflikt między główną parą bohaterów. To ta relacja najmocniej rezonuje z czytelnikiem choćby dlatego, że wybrzmiewa w obiegowych opiniach o książce.
Z pewnością można napisać, że jedyna powieść Emily Brontë to lektura wymagająca, ale – na swój pokrętny sposób – niezwykle satysfakcjonująca. To wyraźny dowód na to, że prawdziwy geniusz potrafi dostrzec piękno i prawdę nawet w samym środku szalejącej burzy nienawiści. Choć momentami mroczna i odpychająca, historia miłości Catherine i Heathcliffa pozostaje jedną z najbardziej sugestywnych opowieści o tym, jak nieprzepracowana trauma potrafi niszczyć całe pokolenia zarażone nienawiścią. Dlatego Wichrowe Wzgórza nie zawodzą, szczególnie jeśli czytelnik szuka w literaturze emocjonalnego trzęsienia ziemi oraz historii, która pozostanie w nim na zawsze – niekoniecznie w pozytywnym znaczeniu.
Informacje o książce
autorka Emily Brontë
tytuł Wichrowe Wzgórza (Wuthering Heights)
przekład Janina Sułkowska
Wydawnictwo Cranford Collection 2023
ocena 5/6
egzemplarz własny