Panna Marple jest jedną z tych bohaterek kryminałów, których siła nie wynika z widowiskowych pościgów, policyjnych procedur czy dostępu do tajnych akt. Jej bronią jest przede wszystkim obserwacja, znajomość ludzkiej natury i umiejętność dostrzegania podobieństw tam, gdzie inni widzą jedynie przypadkowy zbieg okoliczności. Agatha Christie stworzyła detektyw tylko na pierwszy rzut oka niepozorną: starszą, spokojną kobietę z małej miejscowości, bohaterkę, którą łatwo zlekceważyć, a która potrafi przejrzeć najbardziej skomplikowaną intrygę. Właśnie od tej strony szczególnie interesująco prezentuje się Trzynaście zagadek – zbiór opowiadań, który stanowi jedno z pierwszych literackich spotkań czytelników z panną Marple. Pierwsze z nich, Klub Wtorkowych Wieczorów, było zarazem jej debiutem w 1927 roku, a cały zbiór ukazał się w 1932 roku.
Czytając tę książkę, miałem wrażenie, że Agatha Christie urządziła sobie literacką partię szachów, w której pionkami są zbrodnie, poszlaki, świadkowie i ludzkie słabości, natomiast panna Marple niemal zawsze kilka ruchów wyprzedza pozostałych uczestników gry. Konstrukcja zbioru jest bardzo prosta, ale dzięki temu niezwykle skuteczna. W pierwszej części grupa znajomych spotyka się w domu panny Marple w St Mary Mead i tworzy Klub Wtorkowych Wieczorów. Każde z obecnych na spotkaniu przedstawia zagadkę, której rozwiązanie zna, a pozostali próbują dojść do prawdy. Później podobny mechanizm powraca podczas spotkania towarzyskiego, natomiast trzynaste opowiadanie, Śmierć przez utonięcie, ma już bardziej samodzielny charakter.
Same zagadki są bardzo różnorodne i właśnie ona sprawia, że kolejne opowiadania nie sprowadzają się do prostego powtarzania jednego schematu. Pojawiają się zatrucia, tajemnicze śmierci, zagadkowe testamenty, znikające ślady, pozornie nadprzyrodzone wydarzenia, rodzinne konflikty, zdrady i starannie ukrywane motywy. Wśród najbardziej charakterystycznych historii znalazły się między innymi Świątynia Astarte, Sztabki złota, Krew na bruku, Motyw i sposobność, Niebieski geranium czy Ziele śmierci. Pisarka potrafi zbudować napięcie nawet wtedy, gdy większość wydarzeń zostaje jedynie opowiedziana, a nie pokazana bezpośrednio.
Najbardziej podobało mi się podczas lektury to, że panna Marple właściwie nie konkuruje z profesjonalnymi detektywami i ich własnymi metodami. Nie potrzebuje laboratorium, przesłuchań ani policyjnej wiedzy. Zamiast tego sięga po doświadczenie wyniesione z obserwowania mieszkańców St Mary Mead. Jeśli ktoś kłamie, manipuluje, zdradza albo próbuje ukryć prawdziwe intencje, Marple rozpoznaje w nim znajomy typ człowieka. I właśnie tutaj tkwi największy urok jej metody: wielkie zbrodnie zostają sprowadzone do bardzo ludzkich emocji — zazdrości, chciwości, strachu, ambicji czy potrzeby zemsty. Pozostali uczestnicy są często zaskoczeni tym, jak bezwzględnie precyzyjnie panna Marple dochodzi do rozwiązania.
W tym zbiorze opowiadań szczególnie cenię sobie atmosferę opowieści snutych przy stole. Jest w nich coś staroświeckiego, kameralnego i bardzo brytyjskiego: rozmowa, herbata, spokojne spotkanie znajomych, a gdzieś pomiędzy nimi opowieść o morderstwie. Ten kontrast działa znakomicie, bo Christie nie musi podkręcać tempa, żeby zainteresować mnie zagadką. Przeciwnie – pozwala czytelnikowi słuchać, analizować szczegóły i próbować przechytrzyć pannę Marple. Oczywiście zazwyczaj bez powodzenia.
Po lekturze Trzynastu zagadek zostaję więc przede wszystkim z poczuciem obcowania z bardzo sprawnie skonstruowaną klasyką kryminału. To książka, która nie potrzebuje spektakularnych zwrotów akcji, aby przyciągnąć uwagę, ponieważ jej największą atrakcją pozostaje sama sztuka dedukcji i obserwowania człowieka. Lubię w tych opowiadaniach ich elegancję, pomysłowość i lekkość, z jaką Agatha Christie potrafi zamienić zwyczajne spotkanie towarzyskie w intelektualną rozgrywkę z morderstwem w tle. Dla mnie ten zbiór jest nie tylko zestawem trzynastu kryminalnych łamigłówek, ale także znakomitym studium ludzkiej natury, a przecież właśnie w przekonaniu, że ludzie, niezależnie od miejsca i czasu, potrafią popełniać te same błędy, tkwi sekret niezwykłej metody panny Marple.
Informacje o książce
autorka Agatha Christie
tytuł Trzynaście zagadek (The Thirteen Problems)
przekład Tomasz Szlagor
Wydawnictwo Dolnośląskie 2025
ocena 4+/6
egzemplarz własny